Atar Damar Hastalıkları
Atardamar Hastalıkları
Ortalama yaÅŸam süresinin uzamasına baÄŸlı olarak yaÅŸlılarda arterioskleroz (damar sertliÄŸi) geliÅŸme ve belirti veren  damar hastalığı görülme sıklığında  da artış olmaktadır. Damar hastalığı   olan yaÅŸlılarda sıklıkla kalp ve beyin damarlarında da hastalık bulunmaktadır. Yaşın ileri oluÅŸu, diabetes mellitus (ÅŸeker hastalığı) ve sigara içmeye devam edilmesi de hastalığın seyrini  olumsuz yönde etkilemekte ve risk faktörlerinin üst üste eklenmesi ile damar hastalığı olanların  ölüm riski de  artmaktadır. Yapılan araÅŸtırmalar  damar hastalığı  olan kiÅŸilerin genel topluma oranla beklenen yaÅŸam sürelerinin 10 yıl daha kısa olduÄŸunu göstermiÅŸtir
 Bacakları tutan atar damar hastalığında esas belirti çoÄŸunlukla aÄŸrıdır. Aralıklarla ortaya çıkan aÄŸrı genellikle intermittent klodikasyon (Ä°K) olarak isimlendirilir ve  hareket veya yol yürüme ile meydana gelir . 65 yaÅŸ üzerindeki kiÅŸilerde % 2 oranında görülür. Ä°ntermitten klodikasyon olanlarda çevrel damar hastalığı olmayanlara oranla  ölüm riski 2 kat, beraberinde koroner arter hastalığı da olanlarda 3 kat artmaktadır.
Devamlı ağrı ise:

- akut arteriyel tıkanma ,
- yara açılması ve gangren ,
- arterit (atar damar iltihabı),
-  flebit(toplar damar iltihabı) veya
-  lenfanjitde olur.

 YaÅŸlı hastalarda aÄŸrı kendini daha farklı ÅŸekillerde de gösterebilir. ÖrneÄŸin hasta intermitten klodikasyon  yerine bacaklarında gerginlik hissi , soÄŸukluk veya duyu azalması yakınması ile de baÅŸvurabilir. 70 yaşın altındakilerde intermitten klodikasyon , üstündekilerde ise gangren görülme oranının daha yüksek olduÄŸu gösterilmiÅŸtir.Koroner ve çevrel damar hastalıklarının geliÅŸmesinde aynı risk faktörleri etkili olduÄŸu için sıklıkla ikisi bir arada bulunur. Damar hastalığına baÄŸlı olarak efor kapasitesinin kısıtlı oluÅŸu koroner arter hastalığının uzun süre sessiz kalmasına neden olabilir. Aynı anda koroner ve periferik anjiografi yapılan 100 yaÅŸlı hastanın incelenmesinde   olanların  karın ve bacak atardamarlarında  tıkayıcı  hastalığı olanların % 48’inde en az bir kalp damarında % 75’in üzerinde darlık olduÄŸu gösterilmiÅŸtir.

Bir baÅŸka araÅŸtırmada  karıniçi damarlarında tıkayıcı hastalık nedeni ile ameliyat edilenlerde % 67 , abdominal aorta anevrizması nedeni ile ameliyat edilenlerde % 45 oranında ölüm nedeninin kalp krizi olduÄŸu saptanmıştır. Ayrıca geç ölümlerin de % 38-55’i kalp krizine baÄŸlı olmaktadır. Çevrel tıkayıcı damar hastalığı veya abdominal aorta anevrizması olanlar koroner arter hastalığı açısından da iyi araÅŸtırılmalıdır. Ameliyat gerektiren koroner arter hastalığı olanlarda öncelikle koroner bypass yapılmasının erken ve geç ölümleri azalttığı saptanmıştır.
Kol ve bacakları tutan damar hastalığından sorumlu en önemli neden arteriosklerozis obliteranstır. Yaş, sigara içilmesi, diabetes mellitus, siskemik hipertansiyon, hiperkolesterolemi, düşük serum HDL seviyesi, HDL / total kolesterol oranında yükselme gibi risk faktörlerinin birarada oluşu ile görülme sıklığı artar.Klinik bulgular ve tedavi seçenekleri tıkanıklığın yer ve yaygınlığına bağlıdır

Aortoiliak tıkanıklık (Leriche hastalığı) karın  aortunda ve bundan ayrılarak her iki bacaÄŸa giden iliak damarlarda yavaÅŸ ilerleyen tıkanma ile karakterizedir.Birkaç yıl belirti vermeden seyredebilir. Ä°stirahat aÄŸrısı ve gangren geç dönemde ortaya çıkar. Buna zıt olarak bacak atar damarlarının arteriosklerozu ciddi dolaşım bozukluÄŸuna neden olabilir. Hastaların % 70’inde sadece intermitten  klodikasyon vardır.Ä°stirahat aÄŸrısı,sinirlerin de hastalığa katılması veya her ikisi birden hastaların % 16’sında; bacakta yara açılması, gangren veya her ikisi birden yaklaşık % 10’unda görülür.

Arteriosklerozis obliterans hastadan hastaya deÄŸiÅŸen hız ve yerleÅŸim yeri ile seyreder. Diabetes mellitusun da birarada bulunması hastalığı hızlandırır ve seyrini kötüleÅŸtirir. Diabetes mellituslu hastada damarlarında hastalanması ek sorunlar ortaya çıkması ve ölüm riski açısından en büyük risk faktörüdür. Sadece bacak damarlarını deÄŸil aynı zamanda göz, böbrek, kalp,beyin gibi organ damarlarınıda  tutmaktadır.
Diabetik hastalarda arterioskleroz daha yaygındır. Büyük damarlarda damar sertliÄŸinin yeri ve yaygınlığı diabetik ve diabetik olmayan hastalarda farklıdır. Diabetiklerde ilk tutulum genellikle tibial ve popliteal arter gibi diz altındaki bacak  damarlarında olur. Diabetik olmayanlarda ise femoral ve iliak arterler ile aorta  gibi uyluktan daha yukarı seviyedeki damarlar daha önce  arteriosklerotik deÄŸiÅŸikliklere uÄŸrar.

Diabetik hastalarda çevrel atardamar hastalığına genellikle iki önemli özellik daha eÅŸlik eder: Diabetik nöropati (sinir tutulumu) ve  iltihaplanma. Damar bulgularına bunların eÅŸlik etmesi ile diabetik ayak olarak isimlendirilen karakteristik bir klinik tablo ortaya çıkar.
Dolaşım bozukluğu olan yaşlının öncelikle ayak ve bacaklarına dikkat etmesi,yaralanma ve enfeksiyonlardan kaçınması gerekmektedir.Yara ve gangren bölgeleri pansumanlarla temizlenerek enfeksiyon önlenmelidir.

Bu hastalarda  kollateral olarak isimlendirilen küçük yan dallardan oluÅŸan yeni besleyici damarların geliÅŸimini  artırdığı için birkaç kilometrelik yürüyüşler ve damar geniÅŸletici ilaçlar önerilir. 2. ve 3. aÅŸamalarda ise ilaç tedavisine olumlu yanıt alınamaması ameliyatla tedaviye karar verme açısından önemli bir nedendir.

Yaşlılarda ani ve ciddi dolaşım bozukluğuna neden olan ve sık karşılaşılan bir sorun da atar damarın pıhtı ile ani olarak tıkanmasıdır.
 Ani damar tıkanıklığında  belirtiler:

- Nabız yokluğu,
-  AÄŸrı,
- Solukluk,
- SoÄŸukluk,
-  Hissizlik ve hareket kaybıdır.

Hastaların %60’ında ani ve ÅŸiddetli aÄŸrı meydana gelir. DiÄŸerlerinde soÄŸukluk ve soÄŸukluÄŸa hafif aÄŸrı eÅŸlik eder. YaÅŸlılarda genellikle kollateral dolaşımın geliÅŸmiÅŸ olmasına baÄŸlı olarak geri dönüşümü olmayan  deÄŸiÅŸiklikler gençlere oranla daha az görülür.
Arteriosklerozun bir diÄŸer sonucu da atardamarda anevrizma (balonlaÅŸma)  geliÅŸimidir.Anevrizmada damar anormal ÅŸekilde geniÅŸlemiÅŸtir.EÄŸer çevre damarları tutarsa üzerinde atım hissedilen bir kitle olarak belirti verir. Karın içerisinde yerleÅŸirse genelikle damarlarda beslenme bozukluÄŸu veya üzerinde atış hissedilmesi veya çevre damarlara pıhtı atılması ile belirti verirler.