Karahanlılar (840-1212)
 

        Karahanlılar Devleti'nin KuruluÅŸ ve GeliÅŸmesi
       Karahanlılar tabiri, doÄŸu ve batı Türkistan'da hüküm sürmüş olan ilk Ä°slami Türk sülalesine, Avrupalı oryantalistler tarafından unvanlarındaki -kara- "kuvvetli" kelimesinin çok sık geçmesinden dolayı verilen bir isimdir. Bu sülale için ilmi eserlerde kullanılan diÄŸer bir isim, yine karakteristik bir unvandan dolayı, ilek (ilig) -hanlar tabiridir. Ayrıca bu sülale çaÄŸdaÅŸ Ä°slam kaynaklarında "al-Hakaniye, el-Haniye ve al-Afrasiyab" gibi isimlerle de anılmıştır. Onların menÅŸei hakkında yedi muhtelif nazariye vardır. Karahanlılar tarihi üzerinde baÅŸlıca otorite O. Pritsak bu sülaleyi, A-shi-na hanedanının bir kolu olan Karluk hanedanına baÄŸlamaktadır.

       840'da Uygur Devletinin Kırgızlar tarafından yıkılması üzerine Karluk Yabgusu kendisini bozkırlar hakiminin kanuni halefi ilan ederek Karahanlılar Devleti'ni kurdu. Bu devlet ülke ve milleti ikiye bölen Altay sistemine uygun olarak iki kaÄŸan idaresinde iki kısma ayrıldı. Arslan Kara Hakan unvanını taşıyan doÄŸu kısmının hakimi büyük kaÄŸan, bütün Karahanlıların hükümdarı idi ve Kara-Ordu'da yerleÅŸmiÅŸti. Bugra Kara Hakan unvanını taşıyan batı kısmının hakimi ise ortak kaÄŸan olarak önceleri Taraz'da oturuyordu. Bu iki kaÄŸandan baÅŸka devlet idaresinde dört alt-kaÄŸan ile altı hükümdar vekili yer alıyordu.

 

       Bu hükümdarlar zümresi aynı hanedana mensup idiler ve birbirine baÄŸlı olarak kademe kademe yükselmekte idiler.
Bu konu ile ilgili başka bir görüşe göre Karahanlıların Türk devlet sistemine uygun olan "ikili teşkilat" esasına göre idare edildiği ileri sürülmüştür. Buna göre; devlet doğu ve batı olmak üzere iki kısma ayrılmıştı. Doğu kısmının hakimi büyük kağan, bütün Karahanlıların hükümdarı idi.

       Batı kısmı ise büyük kaÄŸanın yüksek hakimiyetini tanımak kaydıyla bir baÅŸka hanedan azası tarafından idare ediliyordu. Devletin her iki kısmında "il" deyimi ile ifade edilen muhtelif vilayetler ise, hanedana mensup ÅŸehzadeler veya askeri valilerin idaresine veriliyordu. 1041-1042 yıllarında devlet, doÄŸu ve batı olmak üzere iki Karahanlı devletine ayrıldıktan sonra da, her iki devlette bu ikili teÅŸkilat geleneÄŸi bir süre daha devam etmiÅŸti.