KAPİTÜLASYONLAR:

Geçici veya sürekli olarak yabancı uy­ruklu kişilere tek taraflı olarak tanınmış hak ve imtiyazlar; Osmanlı Imparatorluğu'nda, yabancıların statüsünü tesbit eden sözleşme şartları. Kapitülasyonlar, devletler umumî huku­ku kurallarına göre gerçek antlaşma ni­teliğinde bulunanlar ve fermanla tek ta­raflı olarak verilmiş imtiyazlar şeklinde ol­mak üzere, iki bölümde toplanmıştır. Os­manlıların verdiği kapitülasyonların tama­mına yakını ikinci bölümde toplanmıştır. Bunların, her hükümdar değiştikçe yeni­lenmesi sistemi, 1740 yılında I. Mahmud tarafından iptal edilerek imtiyaz ferman­larının kendisinden sonra gelecek padi­şahlar için de geçerli olacağı hükmü kon­muştur. Osmanlı Devleti tarafından veri­len Kapitülasyonlar, başlıca şu bölümler­de toplanabilir:
1-Şahıslara tanınan hak­lar: Osmanlı ülkesinde yabancılara yasak­lanmış bazı yerlere girmek, kendi din ve töreleri gereğince serbest hareket etmek.
2- Adlî yönden tanınmış haklar: Taşınmaz mallara ait olanların dışındakiler: hukuk ve ceza davalarında dâvâlı ve dâvâcı ay­nı, yabancı devlet uyruğunda iseler, dâ­valarına kendi devletlerinin konsoloslu­ğunda bakılması, taraflardan biri Osmanlı, diğeri yabancı ise dâvaya Osmanlı mah­kemesinde bakılmakla birlikte duruşmada mutlaka yabancı tarafın konsolosluğun­dan bir tercümanın hazır bulunması ve böyle bir dâvanın temyiz merciinin Divan-ı hümâyûn olması.
3- Ekonomik imtiyazlar: Yabancıların emlâk ve gümrük vergilerin­den başka, hiçbir vergi vermemeleri; Os­manlı karasularında gemi işletme hakkı­nın sadece yabancılara tanınması; ayrı­ca Osmanlıların kendi karasularında ba­lıkçılık, süngercilik yapamaması, bu işle­rin sadece yabancılara ait olması.
4- İdarî imtiyazlar: Yabancıların Osmanlı ülkesi içerisinde diledikleri yerde postane, okul, kilise, hastane, manastır gibi tesisler kur­maları; bunların en geniş ölçüde vergi muafiyetinden yararlanmaları. Bu bölüme Osmanlı vatandaşı olan azınlıkların yaban­cı devletler tarafından himaye edilmesi­ni de katabiliriz. Himaye altındaki azınlık­ların dâvalarına, himaye gördükleri dev­letin konsolosluk mahkemesinde bakılırdı. Osmanlı Imparatorluğu'nda kapitülas­yonların başlangıcını, 1365'te I. Murad ile Ragusa (Dubrovnik) Devleti arasında ya­pılan ticaret anlaşması teşkil eder. Os­manlılar 1364'te Sırpsındığı Savaşı'nı ka­zandıktan sonra Doğu ticaretini sürdür­mek için Ragusa Devleti, Osmanlı imparatorluğu'ndan himaye istedi. Yapılan an­laşmayla, Ragusa.gemileri, yıllık 500 duka haraca karşılık, Osmanlılarca korunan Doğu sularında rahatça ticaret yapabile­cekti. Bu anlaşma; 1408, 1414, 1445, 1451, 1453, 1481 ve 1512 yıllarında yedi defa yenilenmiştir. Bundan sonra, 1497 yılında I. Beyazid (Yıldırım) ile Bizans imparatoru VII. loannes Palaiologos ara­sında imzalanan antlaşma gelir. Bu ant­laşmaya göre Bizans Devleti, İstanbul1 da Osmanlı mahallesi kurup sakinlerine da­valarına bakacak kadı ve müftü atama hakkını Osmanlı Devleti'ne tanıdı. Bunlar­dan başka 1410'da I. Mehmed ile Bizans İmparatoru Manuel Palaiologos ve 1413'te Venedik Devleti arasında/1424'te II. Murad ile Bizans İmparatoru VII. loan­nes Palaiologas arasında, 1460'da Sultan Fatih Bayezid ile Toscana Devleti arasın­da, 1480'de II. Bayezid ile Venedik Dev­leti arasında, 1514'de Sultan Yavuz Selim ile Ancona Devleti arasında kapitülasyon antlaşmaları imzalanmıştır. Sultan Kanunî Süleyman, ilk Kapitülasyon'u 1 Ocak 1512'de Venedik Devleti1 ne önceden verilmiş olan imtiyazları ye­nilemekle vermiştir. 18 Şubat 1536'da Fransa ile imzalanan ve önceleri ittifak sözleşmesi olarak belirtilen anlaşma, ger­çekte Osmanlı Imparatorluğu'nun zararı­na verilmiş ticarî, adlî bir çok imtiyazı içi­ne alan kapitülasyondur. Bu anlaşmadan sonra Fransa'yla 1569'da II. Selim- IX. Charles arasında, 1581'de III. Murad- III. Henri, 1597'de III. Mehmed- IV Henri, 1604'de I. Ahmed- IV. Henri, 1673'te IV. Mehmet-XIV. Louis, 1740'ta I. Mahmud-XV. Louis arasında yapılan anlaşmalar, verilen imtiyazlar sebebiyle kapitülasyon özelliğindedir. Bunlardan başka III. Mu-rad'ın 1575'te Venedik Devleti'ne, 1578'de Toscana Krallığı'na yeniden ve genişletilerek 1580,1593 veya 1603'te III. Murad'ın İngiltere kraliçesi I. Elizabeth'e, 1595'te III. Mehmed'in Venedik Devleti­ne, 1598'de III. Mehmed'in Hollanda Kral­lığı tacirlerine , 1605'te I. Ahmed'in Ve­nedik Devleti'ne, 1606'da I. Ahmed'in İn­giltere Kralı I. James'e, 1612'de Hollan­da Krallığı'na, 1618'de II. Osman'ın Vene­dik Devleti'ne, 1622'de İngiltere Kralı I. Ja­mes'e, 1624'te IV Murad'ın Venedik Dev­leti'ne, 1624'te İngiltere Kralı I. James'e, 1634'te Hollanda Krallığı'na, 1640'da Sul­tan İbrahim'in Venedik Devleti'ne, 1641'de ingiltere Kralı I. Charles'e, 1622 ve 1675'de IV. Mehmed'in ingiltere Kralı II. Charles'e, 1665'te Ceneviz Devleti'ne, 1668'de Hollanda Krallığı'na 1670'de Ve­nedik Devleti'ne, 1678'de Lehistan Kral­lığı'na, 1712'de III. Ahmed'in Hollanda Krallığı'na verdiği kapitülasyonlar, Os­manlı Devleti açısından ileride önemli so­nuçlar doğuracak antlaşmalar özelli­ğindedir.
İlk zamanlarda fakir ve zayıf Avrupa devletlerine, lütuf olarak verilen kapitülas­yonlar, Osmanlı Devleti zayıflayıp, Avru­pa devletleri güçlendikçe çıkmaza girmiş, ileri görüşlü olmamanın bedeli ağır öden­miştir. Daha da ileriye giderek imparator­luğun yıkılmasında en önemli unsur, kapi­tülasyonlardır denilebilir. Bu tehlikeli durum . Yıkılma Devri'nin başlamasıyla belirgin hale gelmiştir. Tanzimat'ın ilânından sonra, Os­manlı Devleti'nin dış siyasette en büyük gayesi kapitülasyonların kaldırılması ol­muşsa da, devletin içinde bulunduğu şart­lar, buna imkan vermemiştir. I. Dünya Sa-vaşı'nın oluşturduğu, nisbî serbestî içe­risinde, iktidardaki Ittihad ve Terakki hü­kümeti 8 Eylül 1914'te tek yanlı olarak al­dığı kararla 549 yıldır yürülükte bulunan kapitülasyonları kaldırdığını ilân etmiştir. Ancak savaşın bitmesiyle imzalanan Mondoros Mütarekesi (30 Ekim 1918), kapitülasyonları bütün ağırlığı ve şartla­rıyla geri getirmiştir. Yeni Türk Devleti­nin imzaladığı Lozan Antlaşması'yla ad­lî, siyasî,iktisadî ve bütün kapitülasyon­lar kaldırılmıştır (4 Şubat 1923).