Asmak (execution): En ağır suçlara karşı uygulanan ceza. Bazı ceza kanunları asmayı (îdam) kaldırmışlardır. Fakat kamu vicdanini' dehşete düşüren korkunç suçlarda asmak bir zarurettir. Asma'nm kötüye kullanıldığı devirler olmuş, hiç bir kanuna dayanmayan keyfî emirlerle pek çok kimsenin asıldığı olmuştur. Devrimler ve ihtilâl zamanlarında terrör sürdükçe asmalar da artar. Fakat bir kanun devletinde o pek nadir kullanılır. Aşağılık kompleksi (ebmp 1 exe d'inferiorite): Buna "aşağı olma kompleksi" demek daha yerindedir. Bu terim Freud'un metodunu Nietzsche'nin Kudret İradesi felsefesine göre kullanan A. Adler tarafından icat edilmiştir. Ruh hastalıklarının büyük bir kısmını açıklamak için kullanılmakta ise de, doğuştan yetmezliklerle birlikte sosyal mahrumtuk ve toplum baskıları   yüzünden de buna benzer
komplekslerin doğduğu göz önüne alınınca onu aynı zamanda bir sosyoloji terimi saymak gerekir.

Asker rejimi (miîitarisme): Asker zümresine, orduya dayanan yönetim şekli ki, bu bazen ordunun kurduğu bir dikta rejimi halini alır. Bazen de sivil yönetimin ordu gücünden üstün faydalanması derecesinde kalır.

Askerî ihtilâl (Revolte militaire): Buna daha çok hükümet darbesi (c o u p d ' E t a t) demek doğru olur. Parlemento rejiminin iyi kurulamadığı, sosyal sınıflar arasında denge olmayan az gelişmiş toplumlarda bu dengenin yerine hiç bir sınıf diktatörlüğü kurulama-ymca bir çeşit asker - memur totaliter yönetimi olarak bu şekil meydana gelir. Gelişmiş toplumların sınıf şartlarından yoksun olan bu' toplumlar kabile başkanlarının mutlak hükmüne benzer bir yönetim kurarlar.

Asî (revolte) veya "isyancı": Herhangi bir düzene karşı direnen ve baş kaldıran kimsenin veya kimselerin hareketi. İsyan, etnik bir zümreden veya bölgeden bütünsel siyasî iktidara karşı olabilir. Tek bir adam veya çeteden devlet kuvvetine karşı olabilir. Bu halde asîler dağa çıkarak kendilerini merkezî kuvvete karşı korumaya çalışırlar. "İsyancı" 1ar çoğalarak bir bağımsızlık hareketi ve bir millî uyanış halini alabileceği gibi bir bölge ayaklanması halinde de kalabilir.

Asfalt (as p halt e): Yerleşme zümreleri içinde veya arasında ulaştırma araçlarından biri ve en yenisi. Başlangıçta bu, toprak yol, dağ yolu, keçi yolu idi. Sonra İmparatorluklarda kervanların ve orduların hareketini sağlayan taş yollar yapıldı. Bunlar şehirlerin içinde mahalleleri bağlıyordu. Arnavut kaldırımı, parke, tahta parke tarzlarından sonra zamanımızda asfalt en yaygın şekil olmuştur. Çünkü modern teknik ile en çabuk yapılanıdır, ileri toplumların ulaştırma araçlarının (otomobil, kamyon, askerî araçlar) hareketine en elverişli olduğu için öteki yollara tercih edilmektedir.

Asayiş (securite): Osm. aynı. Devlet gücünün toplum düzen ve dirliğini koruması hali. Bu güc zayıfladığı zaman toplum içindeki hareketli zümreler (iç göçleri, iş göçleri, köyden şehire akınlar), işsizler, memnun olmayanlar, gizli veya meşru olmayan kazançlar "asayiş" i bozar; halkta umumî bir emniyetsizlik ve huzursuzluk duygusu uyanır. Bu gibi haller ya zümreler ve smıflar-arası gerginliği azaltan coalition hükümetleri ile, yahut sınıflardan birinin üstün gücü ile aşılır. Osmanlı tarihinde softa isyanları, Celâli isyanları, Yeniçeri isyanları zaman zaman uyanan ve bastırılan asayiş bozulması halleridir.

Asâ (bâton du derviche): Abâ ile birlikte sufî veya dervişin iki esaslı sembolik unsurudur. Dervişler, başlıca gezgin olanlar (Horasan erenleri, kalenderler gibi) uzun yollara asâ ile katlanırlar. Hint fakirlerinde bu bir nevi keramet aleti halini alır. Kökü Musa nın Mısır'dan çıktığı zaman elinde bulunan asâ'dan gelse gerektir.

Artma (croissance): Belirli bir zaman süresinde bir nüfus kütlesinde doğumların Ölümlere göre artışını ifade eder. Ayrıca bu kelime son zamanlarda bazı iktisatçılar tarafından "gelişme" (d e v e 1 o p-p em en t) veya "genişleme" (expansion) nin eşanlamı olarak da kullanılmaktadır. Bazı yazarlar artma veya artış deyince belirli bir devrenin başındaki üretim ile aynı devrenin sonundaki üretim arasındaki farkı anlıyorlar.

Artık - üretim (surproduction): İktisatta üretim yerli ihtiyaçtan fazlasını dış pazara satmak suretiyle ayarlanır. Ham madde dışarıdan geldiği zaman üretimin en büyük kısmı dış pazara gider. Üretim araçları ilerledikçe üretim de artar ve o zaman dış pazarda müşteri bulma ihtiyacı yükselir. Fakat dış pazarda bu artan ürünleri alacak yeteri kadar alıcı bulunamayınca artık - üretim toplum hayatında bunalma doğurur. Fazla malı elden çıkarabilmek için artık - üretim yapan ülkeler arasında dış pazar yarışması başlar. Fiat-lan düşüren bu yarışma "Dumping" adını alır. Fakat dış pazar yarışması işi halledemezse artık - üretim gerçek bir iktisat krizi doğurur.

Artık - değer (p I u s - v a 1 u e): Kari Marx'a göre işçinin işi ile gündeliği arasında, devamlı olarak kapitalistin kazancına, artmakta olan farktan doğar. Kapital birikmesi ve işçinin bu biriken kapital tarafından işçi aleyhine olarak işletilmesi, buradan doğmak üzere işçi sınıfının kapital sahiplerine (kapitalistlere) karşı teşkilâtlanmaları bu artık - değer'in neticeleridir.îmâledilen bir malın masrafı çıkınca satış ftotı ile işçinin imâlde aldığı gündelik farkı artık - değerdir. Artık - değer kapitalin işçi kazancı ile tersine orantılı büyümesini doğurur. Bu da—Marx'a göre — kapital ve iş gerginliğine, işçinin kapitaliste karşı teşkilâtlanmasına sebep olur. Fakat bu üretim sisteminde kapitalistin "işletme" sini (e^ploitation) "sömürme" diye çevirmeK doğru değildir. Artık-değerin birikmesi kapitalist ekonomiye ait bir olaydır. Bunu istifçilik, şantajcılık ve ihtikâr gibi geri kalmış ülkelerin endüstrileşme çabası içinde doğan ve yeni toplum organlaşmasının bulunmaması yüzünden bir ekonomik düzensizlikten ibaret hallerle karıştırmamalıdır. Kapitalist sistemlerin "işletme" sinden (ziraî işletme, endüstri işletmesi, v.b.) ayırmak için bu ikinci tipe "sömürme" (accaparement) demelidir.

Arşetip (archetype): Freud'un Psikanaliz metodunu eleştirerek ve düzelterek kullanan C. G. Jung'a göre "Arşetipler" öyle birtakım bileşik hayaller ve tasavvurlardır ki, "Kolektif Dışşuur" u teşkil eden cetlerden gelme h a y a 11 e r' i yaratırlar.

Arpalık: Osmanlı devrinde (Tanzımattan önce) Devlet görevlerinde çalışanların belirli yükselme kanununa bağlı maaşları yoktu. Bunun yerine, görevlerine karşı "arpalık" olarak bazı yerlerin "cizye" leri tahsis edilirdi. Fakat bu cizyeler belirli aralıklarda düzenli olarak alınamayınca görevlilerin gelirleri de tehlikeye düştüğü için, iş sahiplerinden kanun dışı para alma zorunda kalırlardı ki, bu hal "rüşvet" i doğurmuştur. Defterî Sarı Abdullah Efendi kanun dışı alman rüşvetlerden şikâyet ediyor (Nasayih-ül vüzera ve'1-ümera, 1699).

Arma (armoire): İtalyanca. Türkçe'de "ongun". Özel olarak gemicilikte kullanılır.

Arkeoloji (archeologie): Eski medeniyetlerin bıraktıkları eserlerin kazılar suretiyle meydana çıkarılmasından doğan ve tarihe olduğu kadar sosyoloji ve etnolojiye yardım eden bilgi. Buradan Paleososyoloji denen araştırma dalı doğmaktadır.

Arkadaşlık (camaraderie): Osm. refakat. Dostluk, ahbaplık, akranlıktan farklı sosyal bir münasebet şeklidir (Bk. Çiftler). Arkadaşlık umumiyetle akranlar arasında kurulur. Herhangi bir ahbaplık ve tanışıklıktan çok yakın ve samimî münasebeti gerektirir. Aynı Meslekten olanlar arasında kurulduğu gibi iki ayrı meslekten olanlar arasında da olabilir. Meslekdaş olmak mutlaka arkadaş olmak değildir. Aynı cinsten olanlar daha çabuk arkadaş olurlar. Ayrı cinsler arasında da arkadaşlık kurulabilir. Fakat bunun sevişme, aşk veya evlenme şeklini alması arkadaşlığı aşar. Arkadaşlık vefalılık, karşılıklı yardım duygularını doğurur. Mahremlik (i n t i m i t e) ve sırdaşlık (confidence) halini alabilir. Arkadaşlık birkaç kişi arasında yayılabildiği halde bu sonuncular yalnız iki kişi arasında kalır. Askerlik, mahalle, meslek ve iş arkadaşlıkları vardır.